Dark Patterns, başka deyişle karanlık tasarımlar, kullanıcıları manipüle eden dijital tasarım uygulamalarıdır. Bu tasarımlar; gerek üreticisi gerek kullanıcısı açısından ciddi hukuki riskler taşıyabilir. Bu yazımızda sadece etik değil, aynı zamanda bir yasal sorumluluk problemi olan dark patterns’leri -karanlık tasarımları- inceleyeceğiz.

I. Dark Patterns Nasıl Karşımıza Çıkıyor?

• Bilgi Gizleme (Information Hiding): İptal butonunun menülerin derinliklerine gömülmesi, sipariş saatinin teslim anına kadar gösterilmemesi vb.
• Yanıltıcı Aciliyet: “Son 2 ürün kaldı!” ya da gerçeğe aykırı geri sayım sayaçları vb.
• Sneak into Basket: Varsayılan olarak işaretli ek ürünler veya satış paketleri vb.
• Forced Continuity: Ücretsiz üyelik başlatma sırasında zorunlu olarak kart bilgilerinin istenmesi
• Confirm Shaming: Manipülatif metinler (örn. bir teklifi reddettiğinizde “Hayır, daha fazla para harcamak istiyorum” diyen açılır pencereler)
• Roach Motel: Tek tıkla üyelik, labirent gibi üyelikten zor olan bir iptal süreci

Yukarıda sayılanlarla sınırlı olmamakla birlikte, özellikle içinde bulunduğumuz Kasım ayındaki Black Friday gibi yoğun kampanya dönemlerinde, çeşitli karanlık ticari tasarımlar sıklıkla kullanılıyor.

II. Hukuki Çerçeve

Mevzuatımızda bu uygulamaları temel olarak üç regülasyon çerçevesinde değerlendiriyoruz, bunlar;

• Tüketicinin Korunması Hukuku
• Kişisel Verilerin Korunması Hukuku (KVKK)
• Rekabet Hukuku

Yukarıda sayılan regülasyonlarda, doğrudan “karanlık ticari tasarımı” içeren hüküm bulunmamakla birlikte; kullanıcıların (tüketiciler, ilgili kişiler vb.) yanıltılmaması, dürüst ve şeffaf ticaretin sağlanması gibi temel ilkeler üzerinden bir yorum getirilmektedir.

III. Reklam Kurulu’nun Yaklaşımı

Reklam Kurulu, 2024 yılında dark patterns konusunda seri kararlar yayınladı ve bu konudaki görüşünü belirgin bir biçimde gösterdi. Sektörlerinde lider olan şirketlerce uygulanan karanlık ticari tasarımların yüksek idari para cezaları ve mevcut tasarımların kaldırılmasına yönelik kararlara hükmedildiğini belirtmek isteriz.

Özellikle:

• Abonelik İptali Süreçleri: Kurulun değerlendirmesinde, abonelik başlatma ile iptal süreçleri arasındaki kolaylık farkı ve abonelik başlatma sürecindeki şeffaflık eksikliği “karanlık ticari uygulama” olarak nitelendirilmektedir.
• Varsayılan veya Popüler Olarak Önceden İşaretli Ürünler: Kurul, bu tür yönlendirmelerin tüketicilerin olağan şartlarda taraf olmayacağı sözleşmelere taraf olmasına neden olduğunu değerlendirerek idari yaptırım uygulamıştır.
• İndirim Manipülasyonları: Sahte indirim oranları, yanıltıcı karşılaştırmalı fiyatlandırma ve sınırlı stok iddiaları da yine hukuka aykırı ticari uygulama olarak değerlendirilmiştir.
• Gizli Maliyetler: Satın alma sürecinin son aşamasında ortaya çıkan ek ücretler dc yine sistematik ihlal olarak görülmüştür.

Geçtiğimiz yıl verilen kararlar, Kurul’un artık sadece içerik değil, tasarım tercihlerini de denetlediğini göstermektedir. Bu kapsamda, şirketlerin hukuki denetimleri artık sadece içerik yönünden değil tasarım ve platform mimarisi açısından da ele alması bir nevi zorunluluk haline gelmiştir.

Yorumumuz:

Çalışmalarımızda gördüğümüz üzere, karanlık ticari tasarımlar ve bu tasarımların uygulanması nedeniyle şirketlerin karşılaştığı yaptırımlarda;

• Sorun: UX – tasarım ekipleriyle hukuk departmanlarının ayrı çalışması
• Çözüm: tasarım süreçlerine hukukun erken entegrasyonu ve tasarım ile hukuk ekiplerinin birlikte çalışması.

Şirketlerin risk yönetimi kapsamında, şirket için çalışan ekiplerin hizalanması büyük önem arz etmektedir. Bu sayede şirketiniz için risk yönetimi yaparken kullanıcı güveni ve marka itibarını inşa edebilirsiniz.

Uyumlu tasarımın aynı zamanda rakipler arası bir rekabet avantajı olabileceğini de ifade etmek isteriz.

---

Dijital platformlarınızda dark patterns riski taşıyan unsurları tespit etmek ve hukuki uyumlu alternatifler geliştirmek için danışmanlık almak isterseniz, büromuzla iletişime geçebilirsiniz.